The Review

Η «Δεσποινίς Τζούλια» του Στρίντμπεργκ,γραμμένη το 1888, προκάλεσε μέγα σκάνδαλο:μια νεαρή αριστοκράτισσα που κάνει έρωτα με τον υπηρέτη του πατέρα της Ζαν δεν ήταν απλή υπόθεση εκείνη την εποχή – η Τζούλια, άλλωστε, στο τέλος του έργου, μη αντέχοντας αυτή την πτώση της, αυτοκτονεί. Σήμερα, όμως, που τα πράγματα έχουν αλλάξει, το τολμηρό και σκληρό κείμενο του Στρίντμπεργκ, μια αβυσσαλέα μάχη μεταξύ της Τζούλιας και του Ζαν τη νύχτα του Μεσοκαλόκαιρου, έβαλε τον Θωμά Μοσχόπουλο σε πιο κοντινούς μας δρόμους. 

Η φράση της Τζούλιας «έγινα μισή γυναίκα και μισή άνδρας» τον έκανε να στραφεί στη ρευστότητα των φύλων. Επηρεάστηκε πολύ και από το περίφημο βιβλίο της Γαλλίδας φεμινίστριας και φιλοσόφου Ελιζαμπέτ Μπατεντέρ «ΧΥ, Η ανδρική ταυτότητα», μια μελέτη της ανδρικής ταυτότητας και της ομοφυλοφίας. Δεν ήθελε –και δεν έκανε– ένα γκέι έργο αλλά μια παράσταση, στην οποία η ερωτική έλξη και η αμείλικτη σύγκρουση δυο ανδρών, που τους χωρίζει ταξική άβυσσος, δεν χαϊδεύει κανένα δικό μας σημερινό στερεότυπο. Αποκαλύπτει αλήθειες για τις ανθρώπινες σχέσεις και χωρίς την οποιαδήποτε υποψία σκανδάλου –όλα τα έχουμε δει και ακούσει πια– στηρίζεται απόλυτα στις δυνατές ερμηνείες δυο νέων ηθοποιών, του Γιάννη Καράμπαμπα (Ζαν) και του Νίκου Κοσώνα (Κος Ζυλ). 

Η παράσταση «Ο Κος Ζύλ» σε σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου παίζεται στο θέατρο Πόρτα.

Η συλλέκτρια Ειρήνη Παναγοπούλου, η ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια Μπία Παπαδοπούλου, οι γκαλερίστες Αρσέν και Ρουπέν Καλφαγιάν, ο ιστορικός τέχνης και επιμελητής Χριστόφορος Μαρίνος, ο έμπορος έργων τέχνης Άγγελος Σταυρόπουλος και ο ομότιμος καθηγητής της αρχιτεκτονικής Γιώργος Τζιρτζιλάκης συζητούν για είκοσι από τα πιο σημαντικά έργα τέχνης στην Ελλάδα από τη δεκαετία του ΄60 μέχρι σήμερα. 

Η λίστα των έργων και των καλλιτεχνών για την οποία συζητάμε προέκυψε από τις επιλογές των καλεσμένων και αντικατοπτρίζει τις εξελίξεις της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα, την εδραίωση της νεωτερικότητας στη σύγχρονη τέχνη, τις νέες γλώσσες που διαμορφώνονται και το άνοιγμα της τέχνης σε θέματα κι κοινωνικά σύνολα. 

Συζητείται ακόμα η σύζευξη και η συνάντηση των τεχνών έξω από τις γκαλερί, η ανάπτυξη της εξωστρέφειας από τη δεκαετία του ’80 και έννοιες που έρχονται στο επίκεντρο της δημιουργίας: το μεταναστευτικό, ο νόστος, η μυθολογία, το σώμα, ο χώρος. Ενώ από την αναπαράσταση περνάμε σε χώρους εμπειρίας, αλλάζει και η θέση και του θεατή που πολλές φορές γίνεται μέρος του συμβάντος. Ανατρέχουμε σε σπουδαίες στιγμές που συνέβησαν στην Αθήνα, στον Πειραιά και στην Πάτρα, με τους χώρους τέχνης να επαναπροσδιορίζονται και νέα περιβάλλοντα να δημιουργούνται, ενώ ξεκινά η μια συζήτηση που διαρκεί μέχρι σήμερα για το τι σημαίνει έργο.

 

Σημείωση: Ο επιμελητής Πάνος Γιαννικόπουλος απουσιάζει στο εξωτερικό, γι’ αυτό δεν μπόρεσε να πάρει μέρος στο podcast.

 

Τα έργα:

Χρύσα Ρωμανού / Λαβύρινθοι

Chryssa / Κυκλαδικά βιβλία 

Ακριθάκης / Το Μπαρ

Γιάννης Τσαρούχης / Τέσσερις εποχές 

Μπία Ντάβου / Ιστία 

Θανάσης Τότσικας / Το εργαστήρι του Ηφαίστου 

Takis / Το αδύνατον - Ο άνθρωπος στο Διάστημα 

Γιάννης Κουνέλης / M/S Ιόνιον

Γιάννης Μόραλης / Επιτοίχια σύνθεση στο Χίλτον

Ρένα Παπασπύρου / Επεισόδια στην ύλη - Στίλπωνος 7

Νίκος Αλεξίου / The End

Διοχάντη / Χωρίς τίτλο (εγκατάσταση στο Drakos art center) 

Γιώργος Λάππας / Mappemonde 

Βλάσης Κανιάρης / Αλίμονο Ελλάδα ή Ο ζωγράφος και το τέλος το κόσμου 

Νίκος Κεσσανλής / Φαντασμαγορία της ταυτότητας/ Η ουρά (μετρό Ομόνοιας) 

Λήδα Παπακωνσταντίνου / Το Κουτί

Στάθης Λογοθέτης / περφόρμανς στο Πόρτο Ράφτη

Γιάννης Γαΐτης / Κηδεία της ζωγραφικής 

Αλέκος Φασιανός / Αθηναΐκό Πανόραμα 

Άσπα Στασινοπούλου / Φωτιά στο νερό

Βιογραφία του Παμπστ, αλλά μυθιστορηματική και πολύ δημιουργική, είναι το «Ασπρόμαυρο» του Ντάνιελ Κέλμαν, του Γερμανού συγγραφέα-παγκόσμιου σταρ και πολυδιαβασμένου και στην Ελλάδα (χάρη στις εκδόσεις Καστανιώτη) που δεν μας γνωρίζει μόνο τον δημιουργό που ανακάλυψε την Γκρέτα Γκάρμπο αλλά και μια ολόκληρη εποχή, από τη δεκαετία του 1920 μέχρι το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Γιώργος Μαυροψαρίδης, ο μοντέρ με τις δύο υποψηφιότητες για Όσκαρ («Ευνοούμενη» και «PoorThings» του Γιώργου Λάνθιμου), φωτίζει μοναδικά το βιβλίο του Κέλμαν, αφού ο ήρωάς του θεωρείται μάστορας και πρωτοπόρος της τέχνης του μοντάζ. Άλλωστε, και το ίδιο το μυθιστόρημα με θαυμαστό τρόπο καταφέρνει να «σκηνοθετεί» και να «μοντάρει» ιστορία και γλώσσα. Και, όχι, δεν είναι δύσκολο και φορμαλιστικό, δεν απευθύνεται σε σινεφίλ, είναι απλώς ιδιοφυές, με δυνατούς χαρακτήρες, πολύ χιούμορ και σημεία απίστευτου σασπένς και φρίκης. 

Ο Κέλμαν, που έκανε μεγάλη έρευνα σε κινηματογραφικά αρχεία και στις ταινιοθήκες Αυστρίας και Γερμανίας, ακολουθεί τον διάσημο ήδη Παμπστ και την οικογένειά του από το φευγιό του στην Αμερική, όταν ανέβηκε ο Χίτλερ στην εξουσία, μέχρι τη μεταπολεμική Γερμανία. Ο σκηνοθέτης, που μισούσε τους ναζί, που ανακάλυψε την Γκρέτα Γκάρμπο και τη Λουίζ Μπρουκς, που έκανε την πρώτη κινηματογραφική μεταφορά της «Οπερας της Πεντάρας» του Μπρεχτ, δεν άντεξε την παντοδυναμία των παραγωγών στο Χόλιγουντ και επέστρεψε στην Ευρώπη για να βρεθεί, σε μια τραγική συγκυρία, αιχμάλωτος του Χίτλερ στην προσαρτημένη πατρίδα του, την Αυστρία. Τρομοκρατημένος, απειλούμενος αλλά και πολύ φιλόδοξος και μανιώδης με την τέχνη του, συνέχισε να κάνει ταινίες υπό το βλέμμα του Γκέμπελς, με απόλυτη ελευθερία και άπειρα λεφτά. Έτσι καθησύχαζε τον εαυτό του, ωστόσο έγινε συνένοχος τελικά του διαβολικού προπαγανδιστικού σχεδίου του Γ’ Ράιχ.

Κι αυτό είναι, φυσικά, το κεντρικό θέμα του «Ασπρόμαυρου»: η τραγωδία ενός δημιουργού που από «κόκκινος Παμπστ» κατέληξε να κάνει σινεμά συνεργαζόμενος με το υπουργείο Προπαγάνδας του Γ’ Ράιχ, οι μικροί συμβιβασμοί του καλλιτέχνη που δεν αφήνουν ούτε την πιο υψηλή τέχνη να μείνει αλώβητη από το αίμα του αυταρχικού καθεστώτος. Πόσο επίκαιρο στις μέρες μας. Το «Ασπρόμαυρο» όμως είναι και γεμάτο συναρπαστικές ιστορίες, συναντήσεις με σταρ (από τη Ρίφενσταλ και τον Φριτς Λανγκ μέχρι την Γκάρμπο και την Μπρουκς), ναζί καθάρματα και πρόσφυγες, κινηματογραφικά γυρίσματα και πρεμιέρες, εγκλήματα και ηθικά διλήμματα. Ο Κέλμαν έχει πάρει τις ελευθερίες του, γι’ αυτό και το βιβλίο του διαβάζεται απνευστί, είναι ίσως το κορυφαίο του μέχρι σήμερα (κι έχει γράψει τόσα).

Όταν ο Πούτιν εισέβαλε στην Ουκρανία, ο ανήσυχος και δημοκράτης Πάβελ, επίσημος βιντεογράφος ενός σχολείου μιας μικρής βιομηχανικής πόλη της Ρωσίας, άρχισε να κινηματογραφεί το όργιο της προπαγάνδας και της μιλιταριστικής υποχρεωτικής εκπαίδευσης που παρέσυρε το δικό του σχολείο, όπως και όλα τα σχολεία της χώρας. Το υλικό του, συναρπαστικό, φρικιαστικό και κωμικό ταυτόχρονα, διέρρευσε μυστικά στο εξωτερικό και έφτασε στα χέρια του Αμερικανού Ντέιβιντ Μπόρενσταϊν που μαζί με τον Ταλάνκιν, ο οποίος στο μεταξύ το ’σκασε από τη Ρωσία γιατί κινδύνευε, έφτιαξαν το ντοκιμαντέρ «Ο κ. κανένας εναντίον του Πούτιν». Με αυτό κατέκτησαν το ένα φεστιβάλ μετά το άλλο -και το δικό μας στη Θεσσαλονίκη- και, φυσικά, το Όσκαρ.

Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι και η ιστορία της ταινίας μυθοπλασίας «Ο μάγος του Κρεμλίνου» του διάσημου Γάλλου σκηνοθέτη Ολιβιέ Ασαγιάς με πρωταγωνιστές τον Τζουντ Λο, τον Πολ Ντέινο και την Αλίσια Βικάντερ. Είναι μια σχεδόν απόλυτα πιστή κινηματογραφική μεταφορά του ομότιτλου μυθιστορήματος του Ιταλο-ελβετού Τζουλιάνο ντα Έμπολι, που κέρδισε το 2022 το Μεγάλο Βραβείο της Γαλλικής Ακαδημίας και έχασε για μία ψήφο το Γκονκούρ. Κεντρικό πρόσωπο του μυθιστορήματος και της ταινίας είναι ο Ρασπούτιν του Πούτιν, σύμβουλος και συνδημιουργός της ιδεολογίας και της πολιτικής του πρώην καγκεμπίτη Προέδρου της χώρας, δηλαδή ο Βαντίμ Μπαράνοφ. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα ελεύθερο πορτρέτο του διάσημου και υπαρκτού Βλάντισλαβ Σουρκόφ, που υπήρξε επί δεκαετίες δεξί χέρι του Πούτιν, ο άνθρωπος που σχεδίασε και προετοίμασε την προσάρτηση της Κριμαίας και την εισβολή στην Ουκρανία ‒ πλέον έχει αποτραβηχτεί και θεωρείται αμφιλεγόμενο πρόσωπο. Ο Πολ Ντέινο, που τον ερμηνεύει, του μοιάζει υπερβολικά, υποστηρίζει η Κατερίνα Οικονομάκου. 

Από την ταινία περνάνε όλοι οι πραγματικοί πρωταγωνιστές του πολιτικού σκηνικού της Ρωσίας αλλά και το χρονικό από την πτώση του κομμουνισμού μέχρι σήμερα, από το μεθύσι της δημοκρατίας σε ένα καθεστώς χωρίς ελευθερία, με μόνη αξία τη δύναμη και τον φόβο που προκαλεί στους άλλους. Όσοι ενδιαφέρονται για Ιστορία και πολιτική, ας εμπιστευτούν τον έμπειρο Ασαγιάς στην οθόνη ή ας διαβάσουν το μυθιστόρημα του Ντα Έμπολι (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος).

Τέσσερις και πλέον δεκαετίες είχε να ανεβεί στο Εθνικό Θέατρο το τελευταίο έργο του Τσέχοφ. Ο Έκτορας Λυγίζος σαν να μας είχε προετοιμάσει γι’ αυτόν τον «Βυσσινόκηπό» του με τις προηγούμενες δουλειές του: η ματιά του είναι πάντα φρέσκια και σοβαρή, με όποιο θεατρικό είδος και αν καταπιάνεται, από την αρχαία τραγωδία μέχρι τη φάρσα. Για τον Τσέχοφ έψαξε μια ισορροπία μεταξύ της τραγωδίας που καραδοκεί και της ελαφράδα και της παιδικότητας που έχουν οι άνθρωποι όταν περνάνε τις τελευταίες μέρες τους στον παράδεισο. 

 

Τα δυο ξεπεσμένα αδέλφια, η Λιούμπα (Αμαλία Μουτούση) και ο Γκάγεφ (Εκτορας Λυγίζος), χάνουν το πατρικό τους σπίτι και τον τεράστιο βυσσινόκηπό τους, πληρώνοντας αμαρτίες, σπατάλες και την επιπολαιότητα της τάξης τους, που κάποτε στήριζε τα πλούτη της στους δουλοπαροίκους, οι οποίοι έχουν ελευθερωθεί πια. Γύρω τους μια μικρή στρατιά από υπηρέτες, κόρες, ψυχοκόρες, υπαλλήλους και γείτονες τούς αγκαλιάζει, θαυμάζοντάς τους παράλληλα, ξέροντας ότι οι δεσμοί που τους δένουν έρχονται από μακριά. Ανάμεσά τους και ο Λοπάχιν, παιδί κι αυτός δουλοπάροικων, που χάρη στη φιλοδοξία και τη σκληρή toy δουλειά έχει γίνει πια πλούσιος. Αυτός τελικά θα αγοράσει τον Βυσσινόκηπο και θα κόψει τα πανέμορφα δέντρα του για να κάνει οικόπεδα για παραθεριστές.

 

Η Βένα Γεωργακοπούλου και ο Χρήστος Παρίδης διαβάζουν, ο καθένας με τον τρόπο του, την παράσταση του Εθνικού, θυμούνται τους «Βυσσινόκηπους» που έχουν δει και ξεφυλλίζουν τη θαυμάσια μετάφραση της Χρύσας Προκοπάκη.